Zoeken naar zielsniveau in de psychiatrie

30 november 2016 • Timo van Kempen • TRANSPERSOONLIJKE PSYCHIATRIE

transpersoonlijke psychiatrieVeel cliënten in de ggz worstelen met vragen op het vlak van zingeving. Voor dat soort vragen is echter weinig plek in de huidige biomedische psychiatrie. Je wordt algauw doorverwezen naar de geestelijk verzorger. Aanhangers van de transpersoonlijke psychiatrie pleiten ervoor de spirituele dimensies van het bestaan juist wel een plek te geven in de behandeling. Timo van Kempen ging naar een symposium van de Vereniging voor Transpersoonlijke Psychiatrie en liet zich bezielen.

Psychologie zonder grenzen
Hoe baanbrekend en visionair het werk van Freud ook was in zijn poging de innerlijke kosmos van het menselijk brein in kaart te brengen, hem werd tijdens zijn leven al de loef afgestoken door leerlingen als Adler, Reich en Jung. Voor hen was Freuds paradigma een flinke maat te klein. Maar als je eenmaal begint aan een schaalvergroting van de innerlijke kaart van het menselijke brein en onze zielenroerselen, dan betreed je een terrein waarop objectieve piketpalen en markeringen ontbreken. Een van de standaardwerken in de transpersoonlijke psychologie, geschreven door Ken Wilber, heet niet voor niets Zonder grenzen.

In bepaalde kringen valt Wilber goed, in andere kringen ligt hij zwaar onder vuur. Want waar liggen de grens en de objectiviteit als het over spiritualiteit en geestelijke gezondheid gaat? Zie je bij wijze van spreken achter of in ieder bosje een boze geest, of neem je bijvoorbeeld de Bijbel of de Koran op de letter als laatste woord en als laatste oordeel? Een degelijk en veelzijdig raamwerk biedt het Handboek psychiatrie, religie en spiritualiteit dat in 2012 verscheen met daarin een brede waaier aan informatie over de verbindingen tussen geestelijke gezondheid en spiritualiteit, en over het belang daarvan voor de hulpverlening.

JanVnDerGreef1Academische discussie
Spiritualiteit en ggz is een onderwerp waar tal van organisaties zich mee bezighouden. Vaak is dat ook met internationale allure, want het onderwerp ligt goed in bepaalde academische kringen. In Nederland bestaat een select gezelschap van academici dat een kwalitatief hoogwaardige bijdrage levert aan de verbindingen tussen geestelijke gezondheid, psychologie en psychiatrie enerzijds, en spiritualiteit, zingeving en religie anderzijds. Deviant gaf vorig jaar podium aan Arjan Braam, bijzonder hoogleraar Levensbeschouwing en Psychiatrie (klik hier voor het interview). Hij bepleitte een – inmiddels geslaagde – poging om vijf grote en gevestigde organisaties bij elkaar te brengen in een overkoepelend samenwerkingsverband.

De Vereniging voor Transpersoonlijke Psychiatrie (VvTP), organisator van het symposium op 17 september, hoort hier overigens niet bij. En zonder afbreuk te willen doen aan de kwaliteit en identiteit van welke organisatie dan ook op het gebied van spiritualiteit en ggz, is dit misschien wel een van de grote verdiensten en het bestaansrecht van de VvTP. De vereniging heeft een toegevoegde waarde omdat zij ertoe neigt de piketpaaltjes van wat wel en niet acceptabel is voor de academische wereld, verder dan gebruikelijk op het terrein te plaatsen. Dat was hoorbaar, zichtbaar en voelbaar tijdens het symposium.

Wie zaait zal oogsten
Op een enigszins in de bossen verscholen locatie nabij Naarden verzamelden ruim honderd belangstellenden zich op 17 september voor het symposium over ‘Spirituality in Mental Health’. Voor het derde jaar in successie zette de Vereniging voor Transpersoonlijke Psychiatrie het onderwerp op de kaart. Met tussen de lezingen door momenten van stilte, want het gezelschap bevond zich in een echte ashram. Op zo’n plek hoort het erbij dat je goed nadenkt over je doen en laten. En dat gebeurde ook die dag.

Odette de TheijeDagvoorzitter Odette de Theije (zie foto rechts), kinder- en jeugdpsychiater en voorzitter van de VvTP, opende het symposium met een verwijzing naar de oogstmaan die uitgerekend de voorgaande  nacht aan de hemel had gestaan. ‘Laten wij bewust stilstaan bij de oogst van het afgelopen jaar,’ sprak zij, refererend aan de activiteiten van de vereniging.

In de eerste presentatie zette Anna Bosman, hoogleraar op het gebied van leerprocessen, haarscherp neer dat ieder mens uniek is en zich niet laat vangen in een statistisch gemiddelde dat indiceert of er al dan niet sprake is van een stoornis. Een mens staat midden in zijn of haar context. De labels voor wat afwijkend of normaal is, worden helaas mede bepaald door de normativiteit van de wetenschap en lobby’s van wetenschappers of partijen met financiële belangen in de zorg. Bosman is daar niet blij mee en het hoeft weinig betoog dat zij haar toehoorders al snel op haar hand had.

Albezieling
Filosoof Hein van Dongen borduurde voort op de contextualiteit van het menselijk (wel)zijn en de menselijke ervaring. Heel concreet bouwde hij zijn betoog op vanuit beginselen in de (binnenhuis)architectuur naar ‘albezieling’. Van Dongen gaf het voorbeeld van een tafel die feitelijk ergens staat. In overdrachtelijke zin kan er echter iets niet kloppen met de positie (‘die tafel stáát daar niet’) en is er sprake van dissonantie met en in de omgeving. De overdracht van dit soort ervaringen kun je opvatten als een bezielde waarneming en werkelijkheid, waarbij Van Dongen geen pretentie of intentie had om uit te leggen hoe het dan precies zit met de ziel.

JanvanderGreef17sept16PDF 2Systeembioloog en hoogleraar Jan van der Greef gaf aan de hand van natuurfotografie van eigen hand en wetenschappelijk onderzoek nadere invulling aan de albezieling. Een van zijn onderzoeken toont aan dat micro-organismen óók met elkaar communiceren als zij zich in volledig gescheiden ruimten bevinden. Er is daarmee, aldus Van der Greef, een wetenschappelijke basis gelegd voor het bewijs van de overdracht van informatie terwijl iedere mogelijkheid tot ‘fysiek contact’ en overdracht via fysiologische zintuiglijke prikkels is uitgesloten.

Sjamaan
Filosoof Van Dongen pakte dit in zijn tweede voordracht verder op en hield een verhandeling over empathie. Zijn eigen vakgebied hierbij recht doend, zette hij de wetten van de retorica en logica in om tot de conclusie te komen dat menselijke communicatie ten dele stoelt op de ‘anima’. Op zielsniveau lijkt er van alles te gebeuren in het contact tussen mensen. Maar wat dat nou precies is, daar liet Van Dongen zich opnieuw wijselijk niet over uit. Desgevraagd liet hij overigens wel weten dat hij overtuigd is van het bestaansrecht van de parapsychologie. Er is iets ‘transpersoonlijks’ dat de wetten van de logica en fysica overstijgt en soms waardevolle bruggen slaat. Daarmee is het transpersoonlijke, ook ongevraagd, werkzaam en inzetbaar in het contact tussen hulpverleners en cliënten.

Tussen alle gevestigde sprekers op het symposium sprak er ook een ‘echte’ sjamaan. Arno Adelaars hield een voordracht over de toepasbaarheid in de ggz van het geestverruimende middel Ayahuasca. Er ontstond een zekere spanning in de zaal tijdens zijn voordracht, want hier werd een ook voor sommige bijzonder ruimdenkenden controversieel terrein betreden. De spanning ontlaadde zich echter in de dialoog die vervolgens ontstond. Voor zoete koek werd en wordt het gebruik van het geestverruimende middel bepaald niet genomen. Er vielen ook waarschuwende woorden die op hun beurt direct werden gewaardeerd en gedeeld door de spreker.

De VvTP beoogt de transpersoonlijke benadering te bevorderen in de ggz. Zij neemt daarbij geen stelling in ten opzichte van veronderstelde laatste waarheden, maar verbreedt het perspectief van de gevestigde en reguliere psychiatrie. Op het symposium gebeurde dat op een wetenschappelijke manier die werd afgewisseld met korte cabareteske sketches van het Belgische Vonck en Vlam Theater. Ook via die weg kreeg een op zich ingewikkeld en serieus onderwerp een creatieve en luchtige context.

Want het een sluit het ander niet uit. ‘Neemt u mee wat u mee wilt nemen, en laat hier wat u hier wilt laten’, waren de passende woorden waarmee De Theije het symposium afsloot.